من شاخک هام خیلی خوب کار نمیکنند و کلا خیلی طول میکشد تا دوزاری ام بیفتد. اما همین شاخکهای معیوب من هم متوجه شدهاند که چیزهایی اساسی در زندگیام یا شهری که در آن زندگی میکنم یا کشوری که از ان میایم یا کل دنیا اشکال دارند. بنابراین وقتی میبینم ملت متوجه این مشکلات و وضعیت بر فنای دنیا نیستند یا از آن بدتر سعی میکنند آن را توجیه کنند و آن را جزیی طبیعی و عادی از دنیا بدانند یا از همه بدتر تحلیل های شکمی درباره این مشکلات بدون اطلاع و مطالعه کافی ارائه میدهند، به شدت عصبانی میشوم. دلیلش هم شاید این است که بخشی از وجود من به دلیل خودآزاری یا هر دلیل دیگر هنوز هم تشنه این است که در مورد این وضعیت بداند و آن را بفهمد. وقتی کسی درمورد این وضعیت اعم از ضعفهای فرهنگی ما ایرانیان و مشکلات دنیای سرمایه داری و یا هر موضوع دهان پرکن دیگر تحلیلی ارائه میدهد و این تحلیل بند تنبانی است و سر وتهش با هم نمیخواند و بر مبنای حقیقت و تحقیق و درک عمیق از موضوع استوار نیست، من حال آن ادم تشنه ای را پیدا میکنم که از بعد از یک روز سر گردانی در کویر یک ظرف آبی را پیدا کرده و حالا که ان را کامل سرکشیده متوجه شده ظرف مزبور محوی آب شور بوده است.
۱ تیر ۱۳۹۲
۲۷ خرداد ۱۳۹۲
فردا میشه سی سالم. سه چهار ماه پیش اولین موی سفیدم رو زنم کشف کرد. توی قطار دوتایی نشسته بودیم داشتیم می رفیتم یه خراب شده ای که یادم نیست. زنم گیر داده که موی سفید. بهش میگم باباجان موی بوره به سفیدی میزنه. میگه بور کجا بود ای خود فریب. یه موی سفید کلفته. آخرش هم زنم با دندون مو سفیده رو کند. امروز همش به این فکر میکردم چرا مویی رو که با دست میشه کند آدم با دندون بکنه؟
۲۵ خرداد ۱۳۹۲
نمی دونم چرا یک مدت هست که اون حوصله یکی دو سال قبلم رو برای دنبال کردن خبرها و نوشتن ندارم. شاید به خاطر این است که اینجانب دیگر یک دانشجوی علاف نیستم و یک چرنده خودکار شرکتی (ترجمه وا رفته من از corporate drone) هستم. البته یکی ممکن است بگوید تو که کارت جالب است و مغز را درگیر میکند اما نکته ای که او نمیداند این است که من دارد سی سالم میشود و زیاد چیزی از مغزم نمانده و اگر مغزم جایی درگیر شد، چیزی برای جاهای دیگر نمیماند. شاید هم به خاطر بحران هویت سی سالگی است. این که با آن همه ادعا این جانب همین روزها سی سالم میشود و آخرش هیچ گهی هم نشدم. تا ته هیچ چیزی نرفتم. از ته دکترا بگیر تا رابطه با جنس مخالف تا ته تجربه تا ته حتی درد و بدبختی. یک زندگی میانه بی بو و خاصیتی داشتهام که در نهایت هم منتج به یک شغل شریف شرکنی در مرکز دنیا - نیویورک شده است. همین نیویورک خودش هم بیشتر این حالت تخیلی من را تشدید میکند. این شهر مدام هر روز استانداردهای موفقیت و باحال بودنش را در حلق همه فرو میکند و در نتیجه خیلیها یک روز چشم باز میکنند و میبینند که بر خلاف تصورشان به اندازه کافی موفق یا پولدار یا باحال و یا خلاق نیستند؛ زن یا دوست دحترشان به اندازه کافی برای آنها خوشگل و یا آدم حسابی نیست؛ به اندازه کافی تجربه نکرده اند و در نتیجه بیشتر میخواهند. من هم با اینکه در برابر این گفتمان تخیلی گاهی مقاومتهایی رقت انگیز* میکنم اما هر روز با خودم فکر میکنم نکند این گفتمان واگیر داشته باشد و تمام این بحران هویت من درد خماری بیشتر خواستن به سبک این شهر باشد.
*پی نوشت: یک نمونه از این مقاومتهای رقت انگیز مساله بغرنج راه رفتن در پیاده رو است. اینجا ملت جوری در پیاده روها راه میروند انگار که برای ماموریت غیر ممکن چهار فرستاده شدهاند و اگر سی ثانیه دیرتر برسند تابلوی وال استریت میآید پایین. مطابق این روند اگر شما در پیاده رو کند راه بروی حتما یک توریست نامتجانس از مخ آزاد هستی که باید همانجا به جوخه اعدام سپرده شوی. پیروی این قضیه من هم هر جایی که میروم خرامان خرامان حرکت میکنم.
*پی نوشت: یک نمونه از این مقاومتهای رقت انگیز مساله بغرنج راه رفتن در پیاده رو است. اینجا ملت جوری در پیاده روها راه میروند انگار که برای ماموریت غیر ممکن چهار فرستاده شدهاند و اگر سی ثانیه دیرتر برسند تابلوی وال استریت میآید پایین. مطابق این روند اگر شما در پیاده رو کند راه بروی حتما یک توریست نامتجانس از مخ آزاد هستی که باید همانجا به جوخه اعدام سپرده شوی. پیروی این قضیه من هم هر جایی که میروم خرامان خرامان حرکت میکنم.
۲۹ دی ۱۳۹۱
ظاهرا در کافه اقتصاد بحثی در گرفته در مورد این که چه طور باید یک اقتصاد دان را شناسایی کرد و یک نفری هم در آنجا این وبلاگ را لینک کرده. زیرش هم یکی دیگر به من پریده که نوشته های اخیر این وبلاگ ترجمه چند متن است و به در نمی خورد زیرا معیار اقتصاد دان خوب چاپ مقاله در ژورنال معتبر اقتصادی است.
من با اینکه نه اقتصاد دان هستم و نه بحث این دوستان به من ربطی دارد و نه زیاد از این که سراغ حاشیه بروم و به جای سراغ اصل مطلب رفتن فلسفه بافی کنم خوشم می آید، به نظرم لازم است دوباره چند خطی در مورد فلسفه اخیر این وبلاگ بنویسم.
کاری که من در این وبلاگ گاهی انجام می دهم روزنامه نگاری اقتصادی با چاشنی روزنامه نگاری ته و تو در بیار (ترجمه تخیلی من از investigative journalism) است. روزنامه نگار اقتصادی هم با اقتصاد دان فرق دارد. روزنامه نگار اقتصادی یک پل هست بین دنیای آکادمیک علم اقتصاد و عامه مردم. او می آید دریای اطلاعاتی که در مورد یک موضوع هست را می گیرد و پردازش می کند و یک تصویر کلی و منطقی را از آن می کشد بیرون و بعد این تصویر کلی و منطقی را به زبانی که برای خواننده غیر متخصص قابل فهم باشد می نویسد. به این معنی روزنامه نگار مزبور لزوما در مورد موضوع که رویش کار می کند صاحب نظر نیست و به ادبیات آکادمیک آن موضوع چیزی اضافه نکرده است و در موردش مقاله منتشر نکرده است، اما این معنی اش این نیست که کار او بی ارزش است چون این که شما ته و توی موضوعی را هم در بیاوری در میان این دریای اطلاعات که مورد هر چیزی وجود دارد خیلی هم کار آسانی نیست و شاید همه وقت یا حوصله یا توانایی اش را نداشته باشند. در آمریکا نمونه های این نوع از روزنامه نگار هم زیادند. بعضی هایشان مثل پاول کروگمن و برد دی لانگ در واقع اقتصاد دان هم هستند اما خیلی هایشان هم که خیلی هم شناخته شده اند مثل مارتین ولف و فلیکس سولمون ومایکل لوییس و گرچن مورگنسون و ارزا کلین لزوما دکترای اقتصاد ندارند.
حالا سوالی که مطرح می شود این است که حالا که روزنامه نگار فوق در موضوع مربوطه لزوما صاحب نظر نیست اصلا حرفش اعتباری دارد؟
به نظر من بستگی دارد. اگر طرف خوب کارش را انجام داده باشد بله. خوب یعنی اینکه یک) طرف وقت گذاشته و ته و توی داستان را در آورده و تا جایی که سوادش اجازه می داده ادبیات موضوع را فهمیده است تا وقتی آن را می خواهد به خواننده اش انتقال دهد چیزی در چنته داشته باشد. دو) اصول اخلاقی هم رعایت شده اند به این معنی که روزنامه نگار ما منصف و بی طرف بوده و نیامده مغالطه کند و مستند اشتباه بیاورد و یا سعی کند واقعیت را با دست چین کردن منابع و نقل قول ها جور دیگری نشان دهد و یا اگر یک جایی از داستان توضیحش سخت است و او با آن مشکل ایدئولوژیک دارد آن را حذف کند. سه) طرف بدون ابهام و روشن و قابل فهم نوشته باشد و روش استدلال را در نوشته اش دنبال کرده باشد.
می خواهم یک مثال بزنم که روشن شود چه می گویم. همین کافه اقتصاد را در نظر بگیرید. امروز که داشتم آنجا را بالا و پایین می کردم یک سری مطلب را دیدم در مورد نابرابری در آمریکا. در این مطالب طرف آمده بود اول نشان داده بود در آمریکا نابرابری رشد کرده است و بعد هم گقته بود یک علت آن رشد تکنولوژی اطلاعات در یک اقتصاد دانش محور است. واقعیتش این دقیقا مثالی از کسی است که آمده کار روزنامه نگاری اقتصادی بکند و بد و ناکافی آن را انجام داده است. چیزی که نویسنده این مطلب در موردش ننوشته بود این است که سر اینکه علت اصلی نا برابری چه چیزی است اجماعی وجود ندارد و عده ای می گویند که علت اصلی آن سیاست های دولت آمریکا در سی سال گذشته است و دلایل خوب و جالبی هم برای این مدعای خودشان دارند. به علاوه این نظر که نابرابری نتیجه طبیعی رشد تکنولوژی است بیشتر از همه مورد اقبال اقتصاد دان های نئوکلاسیک و به خصوص مکتب دانشگاه شیکاگو است که پشتش یک ایدئولوژی مشخص و از نظر من دگم است. حالا ایراد این مطلب کافه اقتصاد می شود اینکه هم طرف ظاهرا ادبیات موضوع را به خوبی نمی دانست و هم اینکه نتوانسته بود به روشنی جدالی را که سر این موضوع در دانشگاه ها و جامعه آمریکا در جریان است به خواننده اش انتقال دهد. اینجا است که می گویم به نظر من اگر شما بتوانی این پیچیدگی موضوعات را به خواننده ات انتقال دهی و سه اصل بالا را رعایت کنی، خواننده با این که معیاری «سخت» برای اندازه گیری سواد شما ندارد احتمالا می تواند تشخیص دهد که کار شما پر مایه است و شاید کمی برای شما اعتبار قایل شود.
حالا بعدا خدا بخواهد از خواب زمستانی بیدار می شوم و یک مطلب مفصل در مورد نابرابری می نویسم اما همین قدر را داشته باشید که این وبلاگ ترجمه یک یا چند متن نیست.
پی نوشت روز بعد: الان متوجه شدم که مطلبی سومی چند ماه بعد از اولی و دومی در کافه اقتصاد نوشته شده که به مساله ای که من به آن اشاره کردم در حد یکی دو پاراگراف پرداخته است. در نتیجه مثال من می رود روی هوا. اما اصل حرفم در مورد روزنامه نگاری اقصادی هنوز سر جایش هست. به هر حال شرمنده بابت بی دقتی ام.
من با اینکه نه اقتصاد دان هستم و نه بحث این دوستان به من ربطی دارد و نه زیاد از این که سراغ حاشیه بروم و به جای سراغ اصل مطلب رفتن فلسفه بافی کنم خوشم می آید، به نظرم لازم است دوباره چند خطی در مورد فلسفه اخیر این وبلاگ بنویسم.
کاری که من در این وبلاگ گاهی انجام می دهم روزنامه نگاری اقتصادی با چاشنی روزنامه نگاری ته و تو در بیار (ترجمه تخیلی من از investigative journalism) است. روزنامه نگار اقتصادی هم با اقتصاد دان فرق دارد. روزنامه نگار اقتصادی یک پل هست بین دنیای آکادمیک علم اقتصاد و عامه مردم. او می آید دریای اطلاعاتی که در مورد یک موضوع هست را می گیرد و پردازش می کند و یک تصویر کلی و منطقی را از آن می کشد بیرون و بعد این تصویر کلی و منطقی را به زبانی که برای خواننده غیر متخصص قابل فهم باشد می نویسد. به این معنی روزنامه نگار مزبور لزوما در مورد موضوع که رویش کار می کند صاحب نظر نیست و به ادبیات آکادمیک آن موضوع چیزی اضافه نکرده است و در موردش مقاله منتشر نکرده است، اما این معنی اش این نیست که کار او بی ارزش است چون این که شما ته و توی موضوعی را هم در بیاوری در میان این دریای اطلاعات که مورد هر چیزی وجود دارد خیلی هم کار آسانی نیست و شاید همه وقت یا حوصله یا توانایی اش را نداشته باشند. در آمریکا نمونه های این نوع از روزنامه نگار هم زیادند. بعضی هایشان مثل پاول کروگمن و برد دی لانگ در واقع اقتصاد دان هم هستند اما خیلی هایشان هم که خیلی هم شناخته شده اند مثل مارتین ولف و فلیکس سولمون ومایکل لوییس و گرچن مورگنسون و ارزا کلین لزوما دکترای اقتصاد ندارند.
حالا سوالی که مطرح می شود این است که حالا که روزنامه نگار فوق در موضوع مربوطه لزوما صاحب نظر نیست اصلا حرفش اعتباری دارد؟
به نظر من بستگی دارد. اگر طرف خوب کارش را انجام داده باشد بله. خوب یعنی اینکه یک) طرف وقت گذاشته و ته و توی داستان را در آورده و تا جایی که سوادش اجازه می داده ادبیات موضوع را فهمیده است تا وقتی آن را می خواهد به خواننده اش انتقال دهد چیزی در چنته داشته باشد. دو) اصول اخلاقی هم رعایت شده اند به این معنی که روزنامه نگار ما منصف و بی طرف بوده و نیامده مغالطه کند و مستند اشتباه بیاورد و یا سعی کند واقعیت را با دست چین کردن منابع و نقل قول ها جور دیگری نشان دهد و یا اگر یک جایی از داستان توضیحش سخت است و او با آن مشکل ایدئولوژیک دارد آن را حذف کند. سه) طرف بدون ابهام و روشن و قابل فهم نوشته باشد و روش استدلال را در نوشته اش دنبال کرده باشد.
حالا بعدا خدا بخواهد از خواب زمستانی بیدار می شوم و یک مطلب مفصل در مورد نابرابری می نویسم اما همین قدر را داشته باشید که این وبلاگ ترجمه یک یا چند متن نیست.
پی نوشت روز بعد: الان متوجه شدم که مطلبی سومی چند ماه بعد از اولی و دومی در کافه اقتصاد نوشته شده که به مساله ای که من به آن اشاره کردم در حد یکی دو پاراگراف پرداخته است. در نتیجه مثال من می رود روی هوا. اما اصل حرفم در مورد روزنامه نگاری اقصادی هنوز سر جایش هست. به هر حال شرمنده بابت بی دقتی ام.
۱۰ مهر ۱۳۹۱
من کیم؟
نوشتن از حال و روزگارم در این وبلاگ برایم سخت شده. این قدر مطلب علمی تخیلی اقتصادی تویش نوشتهام که همه خواننده های وبلاگ شدهاند آدمهای متفکر. هر آدم با حیایی باشد خجالت میکشد جلوی اینها جفنگ بگوید. به هر حال من که حیا ندارم بنابراین میخواهم کمی درباره خودم بنویسم.
حالا من کی ام و چه کاره هستم؟ واقعیتش نمیدانم چه کاره هستم اما چون معمولاً وقتی کسی میخواهد بگوید چه کاره است تحصیلاتش را لیست میکند من هم همین کار را میکنم.
من یکی از محصولات دبیرستان علامه حلی تهران هستم. از دوران دبیرستانم زیاد خاطره خوبی ندارم. خاطراتم منحصر میشود به توهم نبوغی که به واسطه دبیرستانم داشتم، تعطیلی خانوادهام و درگیری ام با همه چیز و همه کس. به عبارت دیگر یک نوجوان نابالغ کاملا معمولی روی اعصاب بودم.
بعد هم که گل کاری من در کنکور بود. رتبه دویست و خورده ای من به دلیل کود سرشاری که به پای من ریخته بودند اصلا انتظارها را برآورده نکرد. در نهایت هم نظر به جو گیری و اینکه فکر میکردم مهندسی برق مهندسی برای دانشمندان است به ترتیب مهندسیهای برق را در برگه انتخاب رشته سیاه کردم که سومیاش یعنی برق امیرکبیر قبول شدم. نتیجه هم شد یک لیسانس بیخود برق کنترل از امیر کبیر با کارنامه ای درخشان. علت درخشش خیره کننده من هم زیاد فکر نکنم غیر قابل حدس زدن باشد. علف کشیدن و تنبلی و بی عاری و افسردگی به واسطه شبیه بودن دانشکده مهندسی برق امیرکبیر به هر چیزی جز محل کسب علم و سایر بیماریهای شایع آن سن. واقعاً از درسهای دوره برقم زیاد چیزی یادم نیست. بزرگترین دستاوردم هم در خیلی از درسها ده گرفتن بدون رفتن سر کلاس و البته مشروط نشدن بود. هر چند آن یکی دو سال آخر یکم به خودم آمدم و بعضی از درسها را ده نشدم و در نتیجه معدل کلم از قعر جدول آمد به وسطهای جدول. یک بار آمار گرفته بودند من در صد و خورده ای نفر ورودی دوره خودمان دقیقاً نفر پنجاه بودم.
برای فوق تصمیم گرفتم دیگر اشتباه دوره لیسانس ام را تکرار نکنم و رفتم یک رشته مافوق علمی در یک دانشگاه خوب در سوئد خواندم. رشته فوقم یک موجود بین رشته ای بود که تمرکزش روی مطالعه سیستمهای پیچیده بود و ترکیبی بود از فیزیک و ریاضیات کاربردی و علوم کامپیوتر. واقعاً هم رشته جالبی بود و ارزش خواندنش را داشت و دید منسجمی به من داد.
برای دکترا من که دیگر خیلی جو علم گرفته بودتم تصمیم گرفتم بروم یک علم پایه ای - ریاضی بخوانم. مشکل اینجا بود که به واسطه کارنامه گلگون کفن دوره لیسانسم با این که نمره های فوقم خوب بود نتوانستم از یکی از ده پانزده دانشگاه اول در ریاضی پذیرش بگیرم و در نتیجه با سقوط به دسته دو سر از یک دانشگاه متوسط در وسط مزارع تکزاس در آوردم. به هر حال من ایرانی بودم و این طور که میگفتند آویزان شدن به یک دانشگاه متوسط آمریکایی هم برایم بهتر از برگشت به ایران بود؛ بنابراین من هم به این دانشگاه رضایت دادم. من در این دانشگاه من چهار سال ماندم. همه درسهای دوره دکترا را گذراندم و امتحانات جامع دکترای ریاضی و سایر مزخرفات مربوطه را پاس کردم و دو سالی هم تحقیق کردیم و به یکی دو نتیجه قابل انتشار در مجلات علمی هم رسیدیم و بعد از چهار سال جهد علم شدیم عبد (ABD = All But Dissertation). اما دکترا در آن دانشگاه کذایی به دلایل مختلفی که الآن حسش نیست توضیح بدهم به مزاج من انگار نمیساخت. کم کم من شروع کردم به پنچر شدن و هر روز خواب فرار از آن دانشگاه را دیدن. وقتی هم در تابستان گذشته این امکان فرار پیش آمد و یک پیشنهاد کار خوب به این عبد حقیر شد، این عبد با کله پیشنهاد مربوطه را قبول کرد. از دکترایم هم واقعاً چیزی نمانده بود. شاید یکی دو ترم دیگر تحقیق برای رسیدن به یک نتیجه دیگر و جمع و جور کردن نتیجه کارها و یک ترم هم نوشتن تز و دفاع از آن که البته به آنجای عبد.
الآن هم در برزخ بین شروع کارم در نیویورک و فارغالتحصیل شدن با یک فوق ریاضی از دانشگاه مربوطهام و یک لنگم تکزاس است و آن یکی نیویورک و حومه.
بنابراین من رشتهام اقتصاد و امثال آن نیست. در نتیجه حواس شمای خواننده باشد ممکن است وقتی در مورد اقتصاد مینویسم پرت و پلا بگویم. هر چند تا جایی که سوادم قد بدهد تمام تلاشم را میکنم این طور نشود و اگر یک موضوع را به همراه حواشی آن نمیفهمم دربارهاش ننویسم. اما کلا به هر چیزی که من می گویم شمای خواننده مشکوک باش.
آهان این وسط در همان تابستانی که داشتم ریشه دکترایم را از جایش در میآوردم ازدواج هم کردم. طرفم میتوانست مزاج سردم را تحمل کند و آدم خجسته ای مثل خودم بود، بنابراین معامله مان شد که البته مایه شگفتی است؛ چون من از این جور آدمهایی هستم که دخترها اول جذبش میشوند و بعد میفهمند چه گهی هستم و به غلط کردن میافتند. این طرف ما که هنوز به غلط کردن نیفتاده. الآن هم برنامه مان این است که دوتایی مثل دو کفتر عاشق با هم زندگی بسازیم و خانه بخریم و خانه را پر از اثاث کنیم و ریشه در بیاوریم و از خانه بدوشی در بیاییم و از این جور کارها.
محل کارم در نیویورک هم که طبیعتا نمی تونم بگویم کجا است به نظر جای جالبی می آید. این امکان را به من میدهد که در وسط خیلی چیزها باشم و از کار فعلی که جنبه کمی و محاسباتی و برنامه نویسی دارد شاید بعداً به سمت روزنامه نگاری هم بروم.
این مطلبهای علمی تخیلی هم که مینویسم برای من تمرین نوشتن و روزنامه نگاری است. تمرین ته و توی چیزی را در آوردن و چلاندن یک موضوع. بیشتر آن هم محصول به پوچی رسیدن من و در نتیجه به جای درس خواندن گیر دادن به دور و برم است. چون جامعه فارسی زبان واقعاً از نظر اطلاعات فقیر است و برداشتش از مسایل دنیا عمدتاً رونوشتهای دست چندم از یک سری پروپگاندای خاص است، نتیجه را به فارسی مینویسم بلکه چند نفر فارسی زبان کمی روشن شوند. در نهایت مخاطب این وبلاگ هم عامه است و من دنبال نوشتن مطالب تخصصی نیستم.
برای آنهایی هم که تا ته این مطلب را خواندهاند یک جایزه دارم. من تعدادی مطلب نیمه کاره دارم که ماندهام کدام را تمام کنم. شمای خواننده بگو کدام را بیشتر دوست داری بخوانی؟ مطلب ها این ها هستنند:
1 - ضعفهای متدولوژی غالب علم اقتصاد
2 - چرا آمریکاییها چاقند؟
3 - کارت اعتباری وسیله ای برای انتقال ثروت از فقرا به ثروتمندان
4 - خرد رفتن آموزش عالی در آمریکا - چگونه دانشگاه های آمریکا تبدیل به کورپوریشن هایی پول دوست شدهاند
5 - افسانه اقوام آریایی – آیا واقعاً قوم آریا وجود داشته و به ایران مهاجرت کرده است؟
6 - آینده بلند مدت چین – آیا رشد چین متوقف خواهد شد؟
7 - چگونه بانکهای کلاهبردار در آمریکا از تعقیب قانونی در دولت اوباما معاف شدند
8 - لابی گری چه بلایی سر دموکراسی در آمریکا آورده است؟
9 - بیمه درمانی در آمریکا – چرا درمان در آمریکا این قدر گران است؟
10- جهانی سازی و نابودی تولید صنعتی در آمریکا – آیا جهانی سازی لزوماً خوب است؟
11- آمریکا و کیفیت اداره عراق را در چند سال اول بعد از سقوط صدام - چه طور شد عراق با این شدت به فنا رفت؟
12- مقصر واقعی در بحران اروپا چه کسی است؟
13- چرا رشد نابرابری در آمریکا نگران کننده است؟
حالا من کی ام و چه کاره هستم؟ واقعیتش نمیدانم چه کاره هستم اما چون معمولاً وقتی کسی میخواهد بگوید چه کاره است تحصیلاتش را لیست میکند من هم همین کار را میکنم.
من یکی از محصولات دبیرستان علامه حلی تهران هستم. از دوران دبیرستانم زیاد خاطره خوبی ندارم. خاطراتم منحصر میشود به توهم نبوغی که به واسطه دبیرستانم داشتم، تعطیلی خانوادهام و درگیری ام با همه چیز و همه کس. به عبارت دیگر یک نوجوان نابالغ کاملا معمولی روی اعصاب بودم.
بعد هم که گل کاری من در کنکور بود. رتبه دویست و خورده ای من به دلیل کود سرشاری که به پای من ریخته بودند اصلا انتظارها را برآورده نکرد. در نهایت هم نظر به جو گیری و اینکه فکر میکردم مهندسی برق مهندسی برای دانشمندان است به ترتیب مهندسیهای برق را در برگه انتخاب رشته سیاه کردم که سومیاش یعنی برق امیرکبیر قبول شدم. نتیجه هم شد یک لیسانس بیخود برق کنترل از امیر کبیر با کارنامه ای درخشان. علت درخشش خیره کننده من هم زیاد فکر نکنم غیر قابل حدس زدن باشد. علف کشیدن و تنبلی و بی عاری و افسردگی به واسطه شبیه بودن دانشکده مهندسی برق امیرکبیر به هر چیزی جز محل کسب علم و سایر بیماریهای شایع آن سن. واقعاً از درسهای دوره برقم زیاد چیزی یادم نیست. بزرگترین دستاوردم هم در خیلی از درسها ده گرفتن بدون رفتن سر کلاس و البته مشروط نشدن بود. هر چند آن یکی دو سال آخر یکم به خودم آمدم و بعضی از درسها را ده نشدم و در نتیجه معدل کلم از قعر جدول آمد به وسطهای جدول. یک بار آمار گرفته بودند من در صد و خورده ای نفر ورودی دوره خودمان دقیقاً نفر پنجاه بودم.
برای فوق تصمیم گرفتم دیگر اشتباه دوره لیسانس ام را تکرار نکنم و رفتم یک رشته مافوق علمی در یک دانشگاه خوب در سوئد خواندم. رشته فوقم یک موجود بین رشته ای بود که تمرکزش روی مطالعه سیستمهای پیچیده بود و ترکیبی بود از فیزیک و ریاضیات کاربردی و علوم کامپیوتر. واقعاً هم رشته جالبی بود و ارزش خواندنش را داشت و دید منسجمی به من داد.
برای دکترا من که دیگر خیلی جو علم گرفته بودتم تصمیم گرفتم بروم یک علم پایه ای - ریاضی بخوانم. مشکل اینجا بود که به واسطه کارنامه گلگون کفن دوره لیسانسم با این که نمره های فوقم خوب بود نتوانستم از یکی از ده پانزده دانشگاه اول در ریاضی پذیرش بگیرم و در نتیجه با سقوط به دسته دو سر از یک دانشگاه متوسط در وسط مزارع تکزاس در آوردم. به هر حال من ایرانی بودم و این طور که میگفتند آویزان شدن به یک دانشگاه متوسط آمریکایی هم برایم بهتر از برگشت به ایران بود؛ بنابراین من هم به این دانشگاه رضایت دادم. من در این دانشگاه من چهار سال ماندم. همه درسهای دوره دکترا را گذراندم و امتحانات جامع دکترای ریاضی و سایر مزخرفات مربوطه را پاس کردم و دو سالی هم تحقیق کردیم و به یکی دو نتیجه قابل انتشار در مجلات علمی هم رسیدیم و بعد از چهار سال جهد علم شدیم عبد (ABD = All But Dissertation). اما دکترا در آن دانشگاه کذایی به دلایل مختلفی که الآن حسش نیست توضیح بدهم به مزاج من انگار نمیساخت. کم کم من شروع کردم به پنچر شدن و هر روز خواب فرار از آن دانشگاه را دیدن. وقتی هم در تابستان گذشته این امکان فرار پیش آمد و یک پیشنهاد کار خوب به این عبد حقیر شد، این عبد با کله پیشنهاد مربوطه را قبول کرد. از دکترایم هم واقعاً چیزی نمانده بود. شاید یکی دو ترم دیگر تحقیق برای رسیدن به یک نتیجه دیگر و جمع و جور کردن نتیجه کارها و یک ترم هم نوشتن تز و دفاع از آن که البته به آنجای عبد.
الآن هم در برزخ بین شروع کارم در نیویورک و فارغالتحصیل شدن با یک فوق ریاضی از دانشگاه مربوطهام و یک لنگم تکزاس است و آن یکی نیویورک و حومه.
بنابراین من رشتهام اقتصاد و امثال آن نیست. در نتیجه حواس شمای خواننده باشد ممکن است وقتی در مورد اقتصاد مینویسم پرت و پلا بگویم. هر چند تا جایی که سوادم قد بدهد تمام تلاشم را میکنم این طور نشود و اگر یک موضوع را به همراه حواشی آن نمیفهمم دربارهاش ننویسم. اما کلا به هر چیزی که من می گویم شمای خواننده مشکوک باش.
آهان این وسط در همان تابستانی که داشتم ریشه دکترایم را از جایش در میآوردم ازدواج هم کردم. طرفم میتوانست مزاج سردم را تحمل کند و آدم خجسته ای مثل خودم بود، بنابراین معامله مان شد که البته مایه شگفتی است؛ چون من از این جور آدمهایی هستم که دخترها اول جذبش میشوند و بعد میفهمند چه گهی هستم و به غلط کردن میافتند. این طرف ما که هنوز به غلط کردن نیفتاده. الآن هم برنامه مان این است که دوتایی مثل دو کفتر عاشق با هم زندگی بسازیم و خانه بخریم و خانه را پر از اثاث کنیم و ریشه در بیاوریم و از خانه بدوشی در بیاییم و از این جور کارها.
محل کارم در نیویورک هم که طبیعتا نمی تونم بگویم کجا است به نظر جای جالبی می آید. این امکان را به من میدهد که در وسط خیلی چیزها باشم و از کار فعلی که جنبه کمی و محاسباتی و برنامه نویسی دارد شاید بعداً به سمت روزنامه نگاری هم بروم.
این مطلبهای علمی تخیلی هم که مینویسم برای من تمرین نوشتن و روزنامه نگاری است. تمرین ته و توی چیزی را در آوردن و چلاندن یک موضوع. بیشتر آن هم محصول به پوچی رسیدن من و در نتیجه به جای درس خواندن گیر دادن به دور و برم است. چون جامعه فارسی زبان واقعاً از نظر اطلاعات فقیر است و برداشتش از مسایل دنیا عمدتاً رونوشتهای دست چندم از یک سری پروپگاندای خاص است، نتیجه را به فارسی مینویسم بلکه چند نفر فارسی زبان کمی روشن شوند. در نهایت مخاطب این وبلاگ هم عامه است و من دنبال نوشتن مطالب تخصصی نیستم.
برای آنهایی هم که تا ته این مطلب را خواندهاند یک جایزه دارم. من تعدادی مطلب نیمه کاره دارم که ماندهام کدام را تمام کنم. شمای خواننده بگو کدام را بیشتر دوست داری بخوانی؟ مطلب ها این ها هستنند:
1 - ضعفهای متدولوژی غالب علم اقتصاد
2 - چرا آمریکاییها چاقند؟
3 - کارت اعتباری وسیله ای برای انتقال ثروت از فقرا به ثروتمندان
4 - خرد رفتن آموزش عالی در آمریکا - چگونه دانشگاه های آمریکا تبدیل به کورپوریشن هایی پول دوست شدهاند
5 - افسانه اقوام آریایی – آیا واقعاً قوم آریا وجود داشته و به ایران مهاجرت کرده است؟
6 - آینده بلند مدت چین – آیا رشد چین متوقف خواهد شد؟
7 - چگونه بانکهای کلاهبردار در آمریکا از تعقیب قانونی در دولت اوباما معاف شدند
8 - لابی گری چه بلایی سر دموکراسی در آمریکا آورده است؟
9 - بیمه درمانی در آمریکا – چرا درمان در آمریکا این قدر گران است؟
10- جهانی سازی و نابودی تولید صنعتی در آمریکا – آیا جهانی سازی لزوماً خوب است؟
11- آمریکا و کیفیت اداره عراق را در چند سال اول بعد از سقوط صدام - چه طور شد عراق با این شدت به فنا رفت؟
12- مقصر واقعی در بحران اروپا چه کسی است؟
13- چرا رشد نابرابری در آمریکا نگران کننده است؟
۲۰ شهریور ۱۳۹۱
پشتوانه ریاضی لرزان دست نامریی
گزاره زیر را در نظر بگیرید:
بازار به شرط آنکه از
رقابت کامل بر خور دار باشد خودش از پس همه چیز بر خواهد آمد. بازار آزاد نه تنها منابع
را به صورت بهینه اختصاص میدهد، بلکه توانایی نظارت بر خود را دارد و در نهایت تعادلی
بین بخشهای مختلف اقتصادی بر قرار خواهد کرد. در این بازار هر فرد تنها سود شخصیاش
را دنبال میکند و نتیجه در کمال شگفتی توسط دستی نامریی همسو با منافع عموم خواهد
شد.
شاید هیچ ایده دیگری در
اقتصاد به اندازه این گزاره روی سیاست گذاری اقتصادی در سی سال گذشته در آمریکا تأثیر
نگذاشته باشد. در این کشور بخش عمده ای از سیاست مداران و مردم عمیقاً
به این گزاره معتقدند و اگر شما به آن اعتقاد نداشته باشید ممکن است با شما اصطکاک جدی پیدا کنند. شاید یک دلیل که این گزاره این قدر مقبولیت یافته است ادعای وجود مبنای
نظری قوی برای این گزاره در علم اقتصاد است. هنوزم که هنوز است در خیلی از کتابهای
اقتصادی این طور تلویحاً به خواننده القا میشود که ریاضیات دقیق و مدونی پشتیبان این
گزاره است. به زیر شاخه ای از اقتصاد که پایه های نظری این گزاره را بررسی میکند نظریه
تعادل عمومی - General Equilibrium Theory
- میگویند. در این مطلب میخواهیم ببینیم
که آیا واقعاً این طور است؟ آیا نظریه تعادل عمومی واقعاً گواهی علمی برای این فرض
است که بازار میتواند بر خودش نظارت کند و تعادلی بین نیروی های مختلف اقتصادی بر
قرار کند؟
یک کلمه کلیدی در این
جا بهینه است. به دلیل محدودیت منابع انجام بهینه هر کاری در جامعه کنونی ما بسیار مهم است. این قدر که جامعه ممکن است از
فردی انتظار داشته باشد برای رسیدن به آن از خود گذشتگی کند. برای مثال اخراج کارگران
یک کارخانه و جایگزینی آنها با چند ربات به شرط آنکه بازدهی تولید بالا رود از
نظر بیشتر افراد در این جامعه نه تنها مجاز بلکه تنها راه بقا در بازار رقابتی امروز
است.
حالا از کجا باید فهمید
که این وضعیت اقتصادی مطلوب یا بهینه است؟ یک نظر میگوید در نهایت چیزی که مهم است
کیفیت زندگی و شاد بودن آدمهاست. بنابراین وضعیت اقتصادی مطلوب وضعیتی است که بیشترین
میزان شادی را در مجموع تولید کند. به این ایده Utilitarianism
میگویند. این ایده به نظر معقول میآید اما مشکلاتی جدی دارد. شادی
دقیقاً چیست؟ چگونه میتوان آن را در فردی اندازه گرفت؟ چگونه میشود شادی دو فرد را
با هم مقایسه کرد؟ یک ایده دیگر که در سال ۱۸۹۳ ویلفردو پرتو (Vilfredo Pareto) اقتصاد دان ایتالیایی مطرح کرد این است که به
جای آنکه از معیاری بیرونی مثل شادی برای مقایسه دو وضعیت اقتصادی استفاده کنیم فقط
به همین بسنده کنیم که وضعیت اقتصادی ب بر الف ارجحیت دارد اگر در وضعیت ب وضع هیچ
کسی بدتر از الف نشده باشد و حداقل وضع یک نفر از الف بهتر شده باشد. در اقتصاد به
این تغییر از الف به ب که وضع هیچ کسی را بد تر نمیکند و حداقل وضع یک نفر را بهتر
میکند بهبود پرتو (Pareto Improvement)
میگویند. یک وضعیت اقتصادی هم بهینه پرتو (Pareto Efficient) است اگر تمامی بهبود های پرتوی ممکن در آن انجام
شده باشد. بنابراین در یک وضعیت بهینه پرتو امکان ندارد بشود وضع کسی را بهتر کرد بدون
آنکه وضع کس دیگری بدتر شود. دقت کنید که این معیار ما را از مقایسه پر دردسر میزان
شادی دو نفر معاف میکند و نظر دادن در مورد بهتر یا بدتر شدن وضع هر کس را به
عهده خودش میگذارد. نظر به اینکه هر کس نظر خودش را در مورد این که چه چیزی شادی آور
و چه چیز غم بار است دارد، این نکته به هر کس امکان میدهد پروژه شخصی خودش برای شاد
شدن را با هر معیاری که خودش صلاح میداند دنبال کند. این در تضاد کامل با Utilitarianism
است که در آن باید شادی به صورت مشخص از بیرون (مثلاً توسط رهبری
فرزانه) تعریف شود.
دو مفهوم مهم Positive Economics و Normative Economics
به درک ما از معیار پرتو کمک میکند.. یک نظر Positive
است اگر واقعیتی را بدون قضاوت درباره آن بیان کند. یک نظر Normative
است اگر به ما بگوید که چیزها چگونه باید باشند. از نظر خیلیها اقتصاد
باید علمی Positive باشد این
معنا که علم اقتصاد یک وضعیت اقتصادی را همان گونه که هست توضیح میدهد و در باره آنکه
آیا این وضعیت آیا اخلاقی یا منصفانه هست یا نه قضاوتی نمیکند. به همین دلیل در بخش
بزرگی از اقتصاد (به خصوص اقتصاد نئوکلاسیک که عملاً در آمریکا غالب است) پرسیدن این
سؤال که یک وضعیت اقتصادی منصفانه است بی معنی است*. معیار پرتو هم برای این مهم است
که (به ظاهر) معیاری Positive
است: در این معیار ناظری بیرونی به یک وضعیت نمره نمیدهد و از قضاوت
خبری نیست بلکه هر کس خودش اعلام میکند آیا وضعش بهتر شده یا نه (اینجا).
به نظر من این تکیه روی
معیار پرتو خالی از اشکال نیست.
بر خلاف آن چیزی که خیلیها ادعا میکنند معیار پرتو واقعاً معیاری Normative است و عملاً جامعه را به طرز شگفت انگیزی شکل میدهد. برای درک این موضوع بیایید نتایج عملی این معیار را بر حکومت و آرایش جامعه در نظر بگیریم. وقتی هر کس میتواند معیار خودش را از وضعیت مطلوب داشته باشد حکومت دیگر نمیتواند دنبال این باشد که به زور کسی را با معیار تخیلی خودش شاد کند. بهترین کاری که حکومت میتواند در این جا بکند این است که اطمینان حاصل پیدا کند هر کنشی در این جامعه یک بهبود پرتو است. به عبارت بهتر نقش حکومت تنها این است که اطمینان حاصل کند کسی کاری نمیکند که وضع کس دیگری را بدتر کند. مشکل این جا است که هر کس هر کاری میکند حکومت نمیتواند برود از همه نظر خواهی کند که وضع او آیا بدتر شده یا نه. بنابراین عملاً راهی جز این نیست که وظیفه من باشد که اگر وضعم بدتر شده شکایت کنم و کسی را به حقوق من تجاوز کرده به دادگاه ببرم و اثبات کنم که وضعم بدتر شده است. اگر هم صدایی از من بلند نشد میتوانیم فرض کنیم که من وضعم بدتر نشده و همه چیز رو به راه است. اگر هم سیاستی وضع کسی را بدتر نکرد و حداقل وضع یک نفر را بهتر کرد باید این سیاست دنبال شود. در نتیجه مشخصاً معیار پرتو یک مدل خاص حکومت لیبرتارین را دیکته میکند که دولت جز در وقتی که کسی از کسی شکایت کرد هیچ کاری انجام نمیدهد و این به شدت از استاندارد Positivity که علم اقتصاد برای خودش تدوین کرده است فاصله دارد (فصل اول این کتاب را ببینید). نکته بد تر این است که ممکن است در یک جامعه فرضی تنها یک وضعیت بهینه پرتو وجود نداشته باشد و وضعیتهای متفاوتی با درجه مطلوبیت متفاوت از نظر اجتماعی وجود داشته باشد. برای مثال معیار پرتو به نابرابری حساس نیست و تفاوتی بین وضعیتی که ثروت مثلاً کشور آمریکا به صورت مساوی بین مردمش تقسیم شده باشد و وضعیتی که همه ثروت مطلقاً در دست برادر بیل گیتس باشد و دارایی بقیه افراد صفر باشد، نمیگذارد. هر دو وضعیت بهینه پرتو هستند. زیرا در وضعیت دوم نمیتوان وضع هیچ کس را بهتر کرد بدون آنکه وضع بیل را کمی بدتر کرد. به یک زبان دیگر ممکن است در یک جامعه ثروتمندان به صورت بهینه فقرا را بدوشند (اینجا). از آن طرف لزوماً هر سیاستی که یک بهبود پرتو است مطلوبیت اجتماعی ندارد. کاملاً ممکن است یک بهبود پرتو جامعه را در وضعی قرار دهد که امید به بهبود وضع عده ای از دست رود. مثلاً نشان داده شده اگر یک بهبود پرتو نابرابری ایجاد کرد این نابرابری تمایل دارد که به مرور زمان بزرگ و بزرگتر شود (از این). علت این است که وقتی کسی سهم بیشتری نصیب شد، میتواند از منابع بیشتری که اکنون در اختیارش قرار دارد استفاده کند تا در آینده سهم حتی باز هم بیشتری نصیبش شود (این را هم ببینید). به عبارت دیگر عملاً استفاده از معیار پرتو به تنهایی بی معنی است و اینکه فلان جامعه بهینه پرتو است و یا فلان سیاست گذاری بهبود پرتو است هیچ چیز خاصی به ما نمیگوید. مثلاً وضع الآن سوریه بهینه پرتو است چون که هیچ جوری نمیشود وضع کسی را بهتر کرد بدون آنکه قلب بشار اسد (یا مخالفانش) بشکند. به علاوه در دنیای واقع بیشتر سیاستهای کلیدی (مالیات، حفاظت از محیط زیست، امنیت) بهبود پرتو نیستند و مشخصاً وضع عده ای را بد تر میکنند. در نتیجه در غیبت اخلاق یا محاسبه سود و زیان معیار پرتو در عمل تبدیل به یک کلک هوشمندانه برای قرار دادن عموم در موقعیت انتخاب بین عدالت اجتماعی و حفظ آزادیهای فردی شده است. برای آنکه بتوان معیار پرتو را جدی گرفت این معیار حتماً باید با راهی برای قضاوت بین وضعیتهای مختلف بهینه – یعنی مثلاً اخلاق یا دموکراسی همراه باشد. اتفاقی که عملاً بیشتر وقتها نمیافتد.
بر خلاف آن چیزی که خیلیها ادعا میکنند معیار پرتو واقعاً معیاری Normative است و عملاً جامعه را به طرز شگفت انگیزی شکل میدهد. برای درک این موضوع بیایید نتایج عملی این معیار را بر حکومت و آرایش جامعه در نظر بگیریم. وقتی هر کس میتواند معیار خودش را از وضعیت مطلوب داشته باشد حکومت دیگر نمیتواند دنبال این باشد که به زور کسی را با معیار تخیلی خودش شاد کند. بهترین کاری که حکومت میتواند در این جا بکند این است که اطمینان حاصل پیدا کند هر کنشی در این جامعه یک بهبود پرتو است. به عبارت بهتر نقش حکومت تنها این است که اطمینان حاصل کند کسی کاری نمیکند که وضع کس دیگری را بدتر کند. مشکل این جا است که هر کس هر کاری میکند حکومت نمیتواند برود از همه نظر خواهی کند که وضع او آیا بدتر شده یا نه. بنابراین عملاً راهی جز این نیست که وظیفه من باشد که اگر وضعم بدتر شده شکایت کنم و کسی را به حقوق من تجاوز کرده به دادگاه ببرم و اثبات کنم که وضعم بدتر شده است. اگر هم صدایی از من بلند نشد میتوانیم فرض کنیم که من وضعم بدتر نشده و همه چیز رو به راه است. اگر هم سیاستی وضع کسی را بدتر نکرد و حداقل وضع یک نفر را بهتر کرد باید این سیاست دنبال شود. در نتیجه مشخصاً معیار پرتو یک مدل خاص حکومت لیبرتارین را دیکته میکند که دولت جز در وقتی که کسی از کسی شکایت کرد هیچ کاری انجام نمیدهد و این به شدت از استاندارد Positivity که علم اقتصاد برای خودش تدوین کرده است فاصله دارد (فصل اول این کتاب را ببینید). نکته بد تر این است که ممکن است در یک جامعه فرضی تنها یک وضعیت بهینه پرتو وجود نداشته باشد و وضعیتهای متفاوتی با درجه مطلوبیت متفاوت از نظر اجتماعی وجود داشته باشد. برای مثال معیار پرتو به نابرابری حساس نیست و تفاوتی بین وضعیتی که ثروت مثلاً کشور آمریکا به صورت مساوی بین مردمش تقسیم شده باشد و وضعیتی که همه ثروت مطلقاً در دست برادر بیل گیتس باشد و دارایی بقیه افراد صفر باشد، نمیگذارد. هر دو وضعیت بهینه پرتو هستند. زیرا در وضعیت دوم نمیتوان وضع هیچ کس را بهتر کرد بدون آنکه وضع بیل را کمی بدتر کرد. به یک زبان دیگر ممکن است در یک جامعه ثروتمندان به صورت بهینه فقرا را بدوشند (اینجا). از آن طرف لزوماً هر سیاستی که یک بهبود پرتو است مطلوبیت اجتماعی ندارد. کاملاً ممکن است یک بهبود پرتو جامعه را در وضعی قرار دهد که امید به بهبود وضع عده ای از دست رود. مثلاً نشان داده شده اگر یک بهبود پرتو نابرابری ایجاد کرد این نابرابری تمایل دارد که به مرور زمان بزرگ و بزرگتر شود (از این). علت این است که وقتی کسی سهم بیشتری نصیب شد، میتواند از منابع بیشتری که اکنون در اختیارش قرار دارد استفاده کند تا در آینده سهم حتی باز هم بیشتری نصیبش شود (این را هم ببینید). به عبارت دیگر عملاً استفاده از معیار پرتو به تنهایی بی معنی است و اینکه فلان جامعه بهینه پرتو است و یا فلان سیاست گذاری بهبود پرتو است هیچ چیز خاصی به ما نمیگوید. مثلاً وضع الآن سوریه بهینه پرتو است چون که هیچ جوری نمیشود وضع کسی را بهتر کرد بدون آنکه قلب بشار اسد (یا مخالفانش) بشکند. به علاوه در دنیای واقع بیشتر سیاستهای کلیدی (مالیات، حفاظت از محیط زیست، امنیت) بهبود پرتو نیستند و مشخصاً وضع عده ای را بد تر میکنند. در نتیجه در غیبت اخلاق یا محاسبه سود و زیان معیار پرتو در عمل تبدیل به یک کلک هوشمندانه برای قرار دادن عموم در موقعیت انتخاب بین عدالت اجتماعی و حفظ آزادیهای فردی شده است. برای آنکه بتوان معیار پرتو را جدی گرفت این معیار حتماً باید با راهی برای قضاوت بین وضعیتهای مختلف بهینه – یعنی مثلاً اخلاق یا دموکراسی همراه باشد. اتفاقی که عملاً بیشتر وقتها نمیافتد.
حالا بیایید فعلاً بی
خیال مشکلات جدی انتخاب معیار پرتو برای توصیف وضعیت مطلوب شویم و ببینیم اگر این معیار
را قبول کنیم به کجا میرسیم. فکر هم کنم حالا بتوانید حدس بزنید که بازار آزاد چه
ربطی به معیار پرتو دارد. بازار آزاد این امکان را به اشخاص میدهد که تمامی فعالیتهای
اقتصادی یا معاملاتی که وضع هیچ کسی را بد تر نمیکند و وضع حداقل یک نفر را بهبود
میدهد یا به عبارتی تمامی بهبود های پرتو ممکن را انجام دهند و در نتیجه بازار آزاد رقابتی باید بتواند یک وضعیت
بهینه پرتو تولید کند. تمام دلیلی هم که اسمی از ویلفردو پرتو الآن باقی مانده هم رسیدن
به همین حدس بود. بعد از پرتو به مدت پنجاه سال اقتصاددانهای زیادی با این حدس ور
رفتند تا اینکه در سال ۱۹۵۰ کنث ارو (Kenneth Arrow)
این حدس را برای یک بازار ایده آل ساده سازی شده اثبات کرد که به قضیه اول رفاه معروف
شد. این قضیه بیان میکند که همه نقاط تعادل یک بازار رقابتی بهینه پرتو هستند. ارو
برای آنکه بتواند این حدس را اثبات کند این فرضهای ساده کننده را در مورد بازار کرد:
بازار رقابتی است. هر کس به دنبال بیشینه کردن سود خودش است و همه در این بازار به
صورت عقلانی عمل میکنند. در این اثبات بود که برای اولین بار به صورت جدی ابزار های
ریاضی پیشرفته تری مانند Convex Analysis
و Fixed point Theorems
در ادبیات اقتصادی ظاهر شدند و از آن زمان ریاضیات به عنوان یک جز
غیر قابل تفکیک اقتصاد باقی مانده است. دفت کنید که مفهوم تعادل به معنی نقطه ای که
در آن همه نیروی های اقتصادی به تعادل میرسند نقش کلیدی در اینجا دارد. در سادهترین
حالت نقطه تعادل میتواند وضعیتی در بازار باشد که در آن عرضه و تقاضا با هم برابر
میشوند. در نتیجه طبق قضیه اول برای آنکه تضمین شده باشد که بازار منابع را بهینه
به معنای پرتو اختصاص میدهد باید بازار در تعادل باشد و عرضه و تقاضا با هم برابر
باشند (منبع تاریخچه عمدتا این و این و این).
ارو یک نتیجه جالب دیگر
را هم در کنار قضیه اول رفاه اثبات کرد. درست است که نقاط بهینه پرتو متعددی با مطلوبیت
اجتماعی متفاوت برای هر بازار وجود دارند اما هر کدام از آنها با انتخاب یک سیاست
انتقال ثروت مناسب قابل دستیابی هستند. به عبارت دیگر جامعه محکوم نیست که به نابرابری
تن در دهد و میتواند با اتخاذ سیاستهای انتقال ثروت مناسب منابع را به صورت عادلانه
توزیع نماید و رسیدن به یک نتیجه بهینه را به عهده بازار بگذارد. این نتیجه به قضیه
دوم رفاه معروف است.
نکته بامزه این است که
امروز همه قضیه اول رفاه را به عنوان پشتیبان نظری وجود دست نامریی به یاد میآورند،
اما هیچ کس قضیه دوم را یادش نمیآید که میشود هم جامعه به نا برابری تن در ندهد.
درست است که مقاله ۱۹۵۰ ارو قدمی بزرگ به جلو بود و به نظر میرسید شالوده ریاضی دست نامریی ریخته شده است؛ اما هنوز مسایل مهمی حل نشده باقی مانده بود. قضیه اول رفاه تنها به ما میگفت اگر بازار رقابتی به تعادل برسد، این نقطه تعادل بهینه است. سؤالاتی که بی پاسخ بود اینها بودند:
یک. آیا لزوماً برای هر
بازار رقابتی نقطه تعادلی وجود داشت؟ به عبارت دیگر آیا اصولاً نقطه ای وجود دارد که
در آن عرضه و تقاضا برابر بشود؟
دو. آیا این نقطه تعادل برای هر بازار خاص یکتا است؟
سه. آیا این نقطه تعادل پایدار است؟ به این معنی که اگر در بازاری که در تعادل است به طور ناگهانی تقاضا برای کالایی زیاد با کم بشود، آیا بازار میتواند در نهایت خود را به تعادل برگرداند و عرضه و تقاضا دوباره برابر شوند؟
چهار. آیا مکانیزمی وجود دارد که بازار را به نقطه تعادل برساند؟
دو. آیا این نقطه تعادل برای هر بازار خاص یکتا است؟
سه. آیا این نقطه تعادل پایدار است؟ به این معنی که اگر در بازاری که در تعادل است به طور ناگهانی تقاضا برای کالایی زیاد با کم بشود، آیا بازار میتواند در نهایت خود را به تعادل برگرداند و عرضه و تقاضا دوباره برابر شوند؟
چهار. آیا مکانیزمی وجود دارد که بازار را به نقطه تعادل برساند؟
حالا برای آنکه دست نامریی
توجیه درست و درمان ریاضی میداشت باید پاسخ به همه این چهار سؤال مثبت باشد. در سال
۱۹۵۱ ارو با همکاری یک ریاضی دان فرانسوی به نام
دبرو (Gerard Debreu) ثابت کرد که پاسخ به سؤال
اول مثبت است. این اثبات تعمیم اثبات پیچیده ای بود که فون نویمان (Von Neumann) معروف چند سال قبل برای سؤالی مشابه ارایه داده بود. تا اینجا همه چیز عالی به نظر میرسید*. اما وقتی اقتصاددانها
که حالا همه در استفاده از ریاضیات متبحر شده بودند سراغ سؤالهای بعد رفتند دردسرها
شروع شد. در سال ۱۹۶۰ یک بنده خدایی
نشان داد که همین مدل ایده آل ساده شده بالا که حالا به مدل ارو-دبرو معروف شده بود
میتواند تا ابد در یک سیکل بیفتد و هیچ گاه به تعادل نرسد. مدتی بعد هم شخص
خود دبرو با همکاری دو نفر دیگر نشان دادند که نقطه تعادل نه لزوماً یکتا است و نه
لزوماً پایدار (این و این و این). به عبارت دیگر حتی مدل ساده ارو-دبرو هم - که در مقایسه با واقعیت خیلی خوش رفتارتر بود - ممکن بود اصلا به تعادل نرسد که حالا این تعادل بهینه باشد یا نباشد.
مشکل این جا بود که تغییر
تقاضا برای یک کالا در مجموع دو تأثیر جداگانه بر بازار میگذاشت. از یک طرف با افزایش
تقاضا برای یک کالا قیمت آن بالا میرفت. و از طرف دیگر این افزایش قیمت سبب میشد
آنهایی که مقدار زیادی از این کالا را انبار کردهاند به شادی و پایکوبی بپردازند
و آنهایی که این کالا را انبار نکردهاند اما خیلی دوست دارند آن را مصرف کنند به
خاک سیاه بنشینند و بخواهند که کمی کمتر از این کالا را مصرف کنند چون که حالا باید
کالای مورد علاقه خودشان را با قیمت بالاتری بخرند. حالا اگر به تعداد کافی از این
آدمهای دسته دوم وجود داشت بالاتر رفتن قیمت باعث میشد تقاضا برای این کالا پایین
رود و قیمتش کاهش پیدا کند. بنابراین مشخصاً اثر اول و دوم میتوانستند در دو جهت متضاد
بر بازار اثر بگذارند و اگر اثر دوم شدید تر باشد با افزایش تقاضا برای کالایی قیمت
آن هم پایین رود!
به زبان ریاضی منحنی تقاضا
در مجموع (و با استدلال مشابهی منحنی عرضه) میتوانست در یک بازه صعودی باشد و در بازه
دیگر نزولی! از درس اقتصاد دبیرستان هم میدانیم نقاطی که منحنیهای عرضه و تقاضا یک
دیگر را قطع میکنند همان نقاط تعادل هستند. در نتیجه ممکن بود منحنیهای عرضه و تقاضا
در بیش از یک نقطه هم را قطع کنند و هر نقطه ممکن است پایدار باشد و یا ناپایدار. در
نتیجه در مدل ارو-دبرو وقتی در یک بازار یک شوک اتفاق میفتد نه تنها ممکن است بازار
به حالت تعادل بر نگردد بلکه ممکن و وارد یک سیکل شود یا اصلاً به کل قاطی کند و رفتاری
آشوبناک (Chaotic) از خودش نشان دهد.
این را هم که چرا جواب سؤال چهارم منفی است به دلیل دراز شدن مطلبمان بی خیال میشویم.
این را هم که چرا جواب سؤال چهارم منفی است به دلیل دراز شدن مطلبمان بی خیال میشویم.
ممکن است اینجا شما گیج
شده باشید و بگویید پس این داستان که میگفتند با افزایش عرضه قیمت پایین و با افزایش
تقاضا قیمت بالا میرود چه صیغه ای است که در تمام کتب اقتصادی نوشته شده است؟ پاسخ
شما در کلمه کلیدی «مجموع» است. این جا ما با تقاضا مجموع در کل بازار سر و کار داریم
و نه عرضه و تقاضا مربوط به یک بازیگر تنها. اگر بازار تنها یک عضو داشت همه چیز گل
و بلبل بود اما مشکل ما از جایی شروع میشود که بیشتر از یک بازیگر در بازار وجود دارد.
در حالت این بر هم کنش عرضه و تقاضا را نمیتوان از هم جدا کرد چون خرج کردن یک نفر
درآمد یک نفر دیگر است و تقاضای او را برای کالاهای مختلف عوض میکند. این هم بر هم کنش در
هم آمیخته هم بستری عالی برای رفتار آشوبناک است (این جا)**.
این قضیه در نظریه تعادل
عمومی به قضیه Sonnenschein–Mantel–Debreu یا SMD
معروف است که نام سه نفری را که این قضیه را به طور مدون اثبات کردند
بر خودش دارد و شاید مهمترین و عمیقترین
قضیه نظریه تعادل عمومی باشد (این را ببینید). اینجا میخواهم چند تا از نتایج مهم این قضیه را برای
شما بشمارم:
اول. این قضیه همه امیدها
برای پیدا کردن توجیهی مبتنی بر ریاضیات را برای دست نامریی به معنای بالا را از بین
میبرد. این قضیه به ما میگوید حتی در سادهترین مدل ممکن از بازار یعنی مدل ارو-دبرو
هم در مجموع بازار ممکن است به تعادل نرسد و دستی نامریی وجود نداشته باشد که همه امور
را هماهنگ و به سامان کند. الآن هم سی و چند سال است که عده ای اقتصاد دان دارند در تلاشند که یک
جوری توجیه ریاضی دست نامریی را نجات دهند و قضیه SMD
را دور بزنند یا با تغییر مدلشان به جوابی دیگر برسند. متأسفانه به
نظر میرسد ایراد کار اساسی است و تمامی این تلاشها شکست خورده است (این و این و
این). شاید در دنیای واقعی دست نامرییای وجود داشته باشد اما به هر حال این قضیه
تلاش برای اثبات ریاضی این نکته را حداقل در حال حاضر به بن بست رسانده است. درست هم به همین دلیل بود که در دهه هفتاد بعد از این که این قضیه اثبات شد خیلی از اقتصاددانان نظریه تعادل عمومی را رها کردند و به سراغ شاخه های دیگر اقتصاد رفتند (این).
دوم. این قضیه به شدت
پنبه اقتصاد نئوکلاسیک را میزند. اقتصاد نئوکلاسیک ساختاری مبتنی بر اصول موضوع دارد
و ادعایش این است که همه با تکیه بر ابزار ریاضی میتوان تمام خصوصیات اقتصاد را
در نهایت از اصول موضوعه استخراج کرد. اصول موضوعه به نقل از اینجا اینها هستند:
یک. Methodological individualism: این اصل به این معنی است
که میتوان رفتار بازار را با تنها در نظر گرفتن رفتار اشخاص توضیح داد.
دو. Methodological instrumentalism: این اصل به این معنی است
رفتار اشخاص در جهت ترجیحات شخصی و به منظور افزایش تحقق این ترجیحات است.
سه. Methodological equilibration: این اصل به این معنی است
که اگر یک مدل فرض کند که اقتصاد در حالت تعادل است از پس مدل کردن بیشتر ویژگیهای
اصلی بازار بر میآید.
مشخصاً مدل ساده ارو-دبرو
با تکیه بر دو اصل اول و دوم ساخته شده است. قضیه SMD
به ما میگوید اصل موضوع سوم در تناقض مستقیم منطقی با دو اصل اول
و دوم است. زیرا با اصول اول و دوم میتوان مدلی را ساخت که اصل سوم را نقض کند (رجوع
به این و این). تنها راه خلاصی از این مشکل این است که فرض کنیم در بازار تنها یک بازیگر
وجود دارد و در نتیجه بازار همیشه به تعادلی پایدار میرسد که به نظر منطقی نمیرسد.
با مزه این است که اقتصاد نئوکلاسیک واقعاً این فرض را میکند و میگوید میتوان کل
بازار را با یک بازیگر (Representative Agent)
نمایندگی کرد. مدل Representative Agent
عملاً نقطه شروع بیشتر مدلهای پیچیده تر اقتصاد نئوکلاسیک است (این و این
را ببینید). در نهایت هم این تناقض منطقی اصول موضوعه اقتصاد نئوکلاسیک یک معنی بیشتر
ندارد. این که اصل موضوع سوم یک اصل کاملاً Normative
است و به جای آنکه واقعیت را همانگونه که هست توصیف کند، میگوید
که واقعیت از نظر اقتصاددان نئوکلاسیک که ادعا هم میکند نگاهی Positive
به دنیا دارد باید چگونه باشد. شاید یک دلیل که علم اقتصاد نتوانست
بحران مالی را پیش بینی کند هم همین باشد. وقتی از یک طرف اقتصاد دان ما فکر میکند
که اصولاً بازار در تعادل است و از طرف دیگر تعادل در بازار ممکن است به راحتی بشکند،
به محض این که یک کم اوضاع به هم میریزد، مدلهای اقتصاد دان ما کلاً با واقعیت خداحافظی
میکنند. آن هم درست در همان زمانی که بیشتر از همه به آنها نیاز است یعنی در موقع
بحران.
سوم. یک ایده غالب در
اقتصاد در حال حاضر وجود دارد که تلاش میکند اقتصاد کلان را از اصول اقتصاد خرد در
سطح افراد استخراج کند. قضیه SMD
به ما میگوید این تلاش ممکن است عبث باشد زیرا همان طور که دیدیم اگر
منحنی عرضه و تقاضای شخص خوش رفتار باشد هیچ تضمینی وجود ندارد که در مجموع و سطح کلان
هم عرضه و تقاضا خوش رفتار بمانند. به عبارت دیگر اگر هم یک جایی واقعاً عرضه و تقاضا
در سطح کلان خوش رفتار بود، نمیتوان علت را تنها در منحنیهای عرضه و تقاضای هر
شخص یعنی همان اصول خرد در سطح افراد جستجو کرد و باید نکات دیگر مثلاً ساختار شبکه
ای بازار را هم در نظر گرفت (این و این).
چهارم. در واقعیت اوضاع
خیلی خرابتر از مدل ارو-دبرو است. مثلاً در واقعیت هیچ بازاری کاملاً رقابتی نیست
چرا که افراد به همه اطلاعات ممکن دسترسی ندارند. میشود اثبات کرد در این حالت نقاط
تعادل بازار بهینه پرتو نیستند (این). در نتیجه در واقعیت نه تنها بازار ممکن است به
تعادل نرسد بلکه اگر هم رسید این نقطه تعادل ممکن است بهینه با معیار ضعیف پرتو هم
نباشد. (کسی که این نکته را نشان داده است، برای آن یک نوبل ناقابل گرفته است.)
پنجم. این قضیه به کلی
رابطه دولت و بازار را دگرگون میکند. چون نمیشود فرض کرد که بازار حتماً به تعادل
میرسد حکومت نباید بازار را به حال خودش بگذارد. تنها چیزی که حکومت میداند این است
که بازار اگر به تعادل برسد در صورتی که بازار کاملاً رقابتی باشد پاسخی بهینه با معیار
ضعیف پرتو تولید میکند. معنی این حرف این است که اگر بازار به تعادل نرسید حکومت باید
با وضع قوانین دخالت بکند. اگر هم تعادل پرتو احتمالی حاصل نا عادلانه بود باز هم حکومت
برای انتقال ثروت باید دخالت بکند. این که بازار خودش از پس همه چیز بر میآید رسماً
یک جک بزرگ است.
این ته مطلب هم یک چیز
با مزه بگویم. قضیه SMD با وجود اهمیت بنیادینش و این که در بین اهل فن کاملاً شناخته
شده است، اصلاً به حوزه عمومی و سیاست گذاری راه پیدا نکرده است و شما این قضیه را در بیشتر کتابهای درسی اقتصاد دوره کارشناسی یا
در حوزه عمومی نمیتوانید پیدا کنید (این را برای توضیح ببینید). ظاهراً اعتراف
به این نکته که تلاش برای توجیه ریاضی دست نامریی شکست خورده است در برابر عامه و حتی دانشجویانشان برای
بعضی از اقتصاددان های ابر Positivist
ما راحت نیست.
در مطلب بعدی هم باز به
اقتصاددانها گیر خواهیم داد و خواهیم دید متدولوژی غالب حال حاضر اقتصاد چه مشکلاتی دارد. منتظر آن باشید!
پی نوشت:
* هر دوی ارو و دبرو برای کارهایشان در حوزه نظر به تعادل عمومی بعدها برنده جایزه نوبل اقتصاد شدند. Sonnenschein استاد ممتاز دانشگاه شیکاگو است. Mantel احتمالاً برجستهترین اقتصاددان تاریخ آرژانتین و کاملاً شناخته شده است. به عبارت دیگر کسانی که روی نظریه تعادل عمومی کار میکردند و در نهایت هم نتیجه گرفتند که تلاشهایشان به بن بست رسیده است، آدمهای کوچکی نبودند.
** برای آنهایی که میدانند n-body problem چیست: مسئله در اینجا خیلی شبیه n-body problem است که بر هم کنش ساده چند جرم گرانشی با قوانینی ساده میتواند به آشوب منتهی شود.
* هر دوی ارو و دبرو برای کارهایشان در حوزه نظر به تعادل عمومی بعدها برنده جایزه نوبل اقتصاد شدند. Sonnenschein استاد ممتاز دانشگاه شیکاگو است. Mantel احتمالاً برجستهترین اقتصاددان تاریخ آرژانتین و کاملاً شناخته شده است. به عبارت دیگر کسانی که روی نظریه تعادل عمومی کار میکردند و در نهایت هم نتیجه گرفتند که تلاشهایشان به بن بست رسیده است، آدمهای کوچکی نبودند.
** برای آنهایی که میدانند n-body problem چیست: مسئله در اینجا خیلی شبیه n-body problem است که بر هم کنش ساده چند جرم گرانشی با قوانینی ساده میتواند به آشوب منتهی شود.
۸ اردیبهشت ۱۳۹۱
Stop CISPA
من آمدم فقط یک چیزی را سریع بگویم و برم.
اگر اخبار را کمی دنبال کنید حتما شنیده اید که کنگره آمریکا لایحه CISPA را دیروز طی یک رای گیری سریع و برق آسا تصویب کرده است.
برای انهایی که نمی دانند: این لایحه هدفش جلوگیری از جنایات و حملات سایبری آنلاین است و به همین منظور به کمپانی های مختلف اجازه می دهد اطلاعاتی را که از شما دارند بدون دستور دادگاه و بدون اطلاع شما در اختیار حکومت آمریکا قرار دهند و اگر شما از این که اطلاعات شخصیتان لای دست و پای دولت فدرال است خوشتان نیامد نتوانید این کمپانی ها یا حکومت آمریکا را به دادگاه ببرید. چیزی که این لایحه را افتضاح می کند این است که برای آنکه این اطلاعات بدون دستور دادگاه در اختیار دولت قرار گیرد تنها وجود یک تهدید یا جنایت «سایبری» یا قصد برای «حفاظت» از افراد یا کودکان کافی است. هیچ کس هم نمی داند تهدید سایبری و حفاظت از افراد یعنی چه. مثلا این که من موسیقی غیر قانونی دانلود کردم جنایت سایبری است؟ آیا حکومت آمریکا باید از دارنده حق کپی رایت حفاظت کند؟ این که من منتقد فعالیت سیاسی قانونی آنلاین می کنم آیا به معنی این است که من یک تهدید سایبری بالقوه هستم و برای همین همه اطلاعات من باید در جیب دولت آمریکا باشد؟ آن قدر زبان این لایحه گنگ است که عملا این امکان را به دولت آمریکا می دهد که هر وقت دلش خواست به داده های شما دسترسی پیدا کند*. از سوی دیگر هم طبق این لایحه به محض آنکه دولت آمریکا به داده های شخصی شما دسترسی پیدا کرد، می تواند برای پاسداری از امنیت ملی (بخوانید هرچه عشقش کشید) از آنها استفاده کند (این و این را ببینید).
هر چند برای آنکه این لایحه قانون شود باید به تصویب مجلس سنا برسد و رییس
جمهور آمریکا آن را امضا کند**، اما همین که چنین قانونی که به شدت ضد آزادی
های فردی و حریم خصوصی افراد و ناقض قانون اساسی آمریکا است در کنگره آمریکا مطرح و تصویب می شود وحشتناک است و باعث می شود
من افسردگی ام در مورد به فنا بودن این دنیا عود کند. از آن طرف هم کمپانی های گردن کلفت مثل گوگل و فیس بوک که در قضیه SOPA شدت با این لایحه مخالف بودند (حالا این که SOPA دقیقا چه بود بماند اما همین قدر بگویم که آن هم یک لایحه افتضاح دیگر بود که به بهانه حفاظت از حقوق مولف اختیاراتی کاملا مغایر با حقوق فردی اشخاص به کورپوریشن ها می داد و یکی دو ماه پیش تا دم تصویب هم رفت اما با اقدام هماهنگ ملت روی اینترنت و کمپانی هایی مثل گوگل و فیس بوک کله پا شد)، این دفعه این دو کمپانی معظم اصلا بدشان نمی آید که CISPA تصویب شود. این قانون به این دو کمپانی اصولا مدل بیزنسشان مبتنی بر جمع آوری اطلاعات شخصی کاربرانشان است این اجازه را می دهد که حالا این اطلاعات با گستردگی بیشتری در اختیار این و آن قرار دهند و مسوولیت قانونی کمتری هم در قبالش داشته باشند. به عبارت دیگر مخالفت این دو کمپانی با لایحه SOPA خاطر آزادی دوستی این دو کمپانی نبوده است و تنها دلیلش ضرر SOPA برای بزینس این دو شرکت بوده است (یک دلیل دیگر که کورپوریشن ها نباید شخص باشند). بنابر این دوستان این دفعه هوا واقعا پس است. بعید است این بار یک خاموشی اینترنتی اتفاق بیافتد و ما مردم عادی تنها هستیم. برای همین اگر دلتان می خواهد چیزی از آزادی های فردی شما در دنیای آنلاین باقی بماند دست به کار شوید و هر چه قدر می توانید برای توقف این لایحه تلاش کنید. شمای فارسی زبان اگر آمریکایی ای دور و برتان هست و در مورد این قانون نمی داند او و البته دوستان فارسی زبانتان را روشن کنید. اگر هم شهروند آمریکا هستید حتما و حتما با نماینده ایالت خود در مجلس سنا تماس بگیرید و مودبانه او را تهدید کنید اگر به این لایحه رای مثبت دهد، در انتخابات بعدی رقیبش رای و حمایت مالی شما را دارد.
واقعا حکومت آمریکا با این قانون به حکومت ایران در تجاوز به آزادی های فردی یک سور زده است.
پی نوشت:
* یکی از اساتید ممکن است بگوید ولی همین الان هم دولت آمریکا اطلاعات شخصی تهدیدات بالقوه را جمع آوری می کند. این درست، اما رسما قانونی شدن چنین کاری اولا این جمع آوری را بسیار آسان و گسترده تر خواهد کرد و ثانیا قدم اول (یا شاید چندم اگر مثل من بدبین هستید) در مسیر وحشتناکی است که اصلا به مذاق من و شمای آدم عادی خوش نخواهد آمد.
** اوباما تهدید کرده است که طبق اختیارات ریاست جمهوری این قانون را وتو خواهد کرد. اما من چندان به این وعده او خوشبین نیستم. سر قضیه قانون NDAA او گفته بود این قانون را وتو می کند. NDAA یک قانون بسیار بد دیگر است که به ریاست جمهوری آمریکا این اجازه را می دهد علاوه بر خارجی ها که اصولا حساب نیستند، شهروندان آمریکا را برای مدت نامعلوم و بدون تفهیم اتهام و یا برگزاری دادگاه در صورت لزوم در حبس نگه دارد. اوباما در نهایت آن قانون را امضا کرد. به نظر من اگر ملت به امید اوباما دست روی دست بگذارند و کاری نکنند ممکن است بد کلاهی سرشان برود.
***
***
اشتراک در:
پستها (Atom)